600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm: bài toán chi tiêu của bóng đá Việt Nam trước ngưỡng 2027

Buổi chiều cuối tháng 11, tôi đứng ngoài hàng rào một sân tập của đội hạng Nhất. Sân không có khán đài, chỉ bốn băng ghế nhựa và một chiếc loa cũ rè. Buổi tập tan lúc 5 giờ rưỡi. Một cầu thủ 21 tuổi ngồi lại rất lâu, tháo băng quấn cổ chân, cuộn thành một cục tròn rồi ném vào thùng. Mùa này cậu vào sân 9 lần, tổng cộng 214 phút. Tôi hỏi cậu có muốn xin cho mượn xuống hạng dưới để đá nhiều hơn không. Cậu cười, kiểu cười của người đã tính đường rồi: "Đi đâu cũng vậy thôi anh. Đội nào cũng cần điểm trước."

Hai tuần sau, ở Hà Nội, có người đọc lên 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm, bắt đầu từ năm 2027. Ông Nguyễn Đức Thụy, ứng viên chức chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam nhiệm kỳ 2026–2030, công bố chương trình hành động của mình; báo Dân trí là nơi đăng tải đầy đủ nhất.

Tôi viết chậm hơn một nhịp tim để không bỏ sót khoảnh khắc giày chạm cỏ. Lần này giày không chạm cỏ. Lần này là những dòng ngân sách, và muốn nhìn cho hết, tôi phải lùi ra xa hơn khoảng cách quen thuộc của mình.

Một mét rưỡi cách sân cỏ, nhưng đủ để thấy hơi thở của trận đấu. Với một chương trình tài chính, khoảng cách phải là 1.000 tỷ đồng, và hơi thở nằm ở chỗ khác: ở những khoản đã hứa trước khi tiền về.

Chương trình nêu năm nguồn thu: bản quyền truyền thông, nội dung số, các dịch vụ bóng đá, tài trợ doanh nghiệp và khai thác thương hiệu đội tuyển quốc gia. Mục tiêu là xã hội hóa 100%, đưa ngân sách nhà nước về bằng không. Khoản 80 tỷ đồng mỗi năm mà nhà nước đang chi cho các nhiệm vụ bóng đá sẽ được chuyển sang các môn thể thao thành tích cao khác, hướng tới Olympic và ASIAD.

Ở đầu ra, chương trình cam kết 3 tỷ đồng mỗi mùa cho mỗi câu lạc bộ V.League, 2 tỷ cho mỗi câu lạc bộ hạng Nhất, 2 tỷ cho mỗi đội bóng đá nữ, và 2 đến 3 tỷ cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện — dự kiến khoảng 20 trong tổng số 63. Quỹ lương của liên đoàn tăng gấp 2 đến 3 lần từ năm 2027. Chương trình cam kết kiểm toán bởi một trong bốn công ty kiểm toán lớn và đưa các tổ chức thành viên vào cơ chế giám sát.

Về hệ thống thi đấu, V.League hiện có 14 đội và được đề xuất mở rộng lên 16 đến 18 đội. Hạng Nhất lên 18 đến 20 đội. Chính ông Thụy ghi rõ đây là phương án đang nghiên cứu, chưa quyết.

Theo Dân trí, toàn bộ chương trình được trình bày như một cam kết sẽ được cụ thể hóa bằng kế hoạch tài chính, với trọng tâm là nguồn tiền, tiêu chí và tiến độ giải ngân.

Với tỷ giá khoảng 25.500 đồng một đô la Mỹ, 600 tỷ đồng tương đương khoảng 23,5 triệu đô la và 1.000 tỷ tương đương khoảng 39,2 triệu đô la một năm.

Tôi thử dựng lại bảng chi nằm bên dưới mục tiêu thu. 16 câu lạc bộ V.League nhân 3 tỷ là 48 tỷ; 18 đến 20 đội hạng Nhất nhân 2 tỷ là 36 đến 40 tỷ; 7 đến 8 đội nữ nhân 2 tỷ là 14 đến 16 tỷ; 20 liên đoàn địa phương nhân 2 đến 3 tỷ là 40 đến 60 tỷ; quỹ lương tăng 2 đến 3 lần, ước tính 15 đến 50 tỷ; futsal, bóng đá bãi biển và bóng đá học đường 10 đến 30 tỷ. Tổng nghĩa vụ chi thường xuyên rơi vào khoảng 165 đến 250 tỷ đồng mỗi năm.

Cộng thêm 80 tỷ đồng phải tự bù cho phần ngân sách nhà nước rút đi, số tiền đã bị khóa trước khi một đồng nào chạm mặt sân là khoảng 245 đến 330 tỷ đồng. Một phần tư đến một nửa mục tiêu gây quỹ bị tiêu vào bộ máy trước khi bất kỳ ai kịp nói tới y học thể thao, học viện trẻ hay đăng cai giải quốc tế.

Khoản trợ cấp 3 tỷ đồng mỗi câu lạc bộ V.League, quy đổi khoảng 118 nghìn đô la, tương đương 3 đến 7% ngân sách thường niên của một câu lạc bộ — mức phổ biến được nhắc tới là 40 đến 200 tỷ đồng. Nó gần với một tháng quỹ lương hơn là một công cụ chuyển đổi. Chức năng thật của khoản này là chính trị và biểu tượng: ghi nhận, tạo khối, tạo sự phụ thuộc.

Rồi tới phần mở rộng giải. Một giải 14 đội đá vòng tròn một lượt có 26 vòng; 16 đội là 30 vòng; 18 đội là 34 vòng. Cộng thêm các cửa sổ FIFA, ASEAN Championship, SEA Games và các ngày thi đấu cúp châu Á, mật độ tăng lên đáng kể. Nếu chiều sâu đội hình không tăng cùng lúc, mở rộng giải tạo ra nhiều trận hơn nhưng không tạo ra nhiều phút tốt hơn.

Kinh nghiệm theo dõi các trận V.League của tôi cho thấy một điều khó chịu: khi giải mở rộng, chỗ được lấp thường là ngoại binh tầm trung và nội binh lớn tuổi, vì họ rẻ hơn và ít rủi ro hơn một cầu thủ 20 tuổi. Chẩn đoán của ông Thụy sắc hơn đơn thuốc của chính ông. Ông nhận đúng căn bệnh: cầu thủ Việt Nam tập nhiều năm rồi thiếu phút thi đấu đúng lúc chín. Nhưng tăng số đội là tăng tổng số phút, chưa chắc tăng số phút áp lực cao cho người trẻ. Muốn vậy phải có điều khoản đăng ký cầu thủ trẻ hoặc chỉ tiêu phút cho cầu thủ đào tạo tại chỗ, và chương trình chưa có cả hai. Những cái tên như Nguyễn Hoàng Đức hay Nguyễn Quang Hải trưởng thành từ phút thi đấu thật ở V.League, và số phút đó không tự sinh ra.

Câu hỏi ngoại binh được thừa nhận nhưng bỏ ngỏ. Ông Thụy nói rõ sự đánh đổi giữa chất lượng ngoại binh giúp giải hấp dẫn hơn và việc ngoại binh chặn đường cầu thủ Việt. Nhưng chương trình không nêu hạn ngạch, không nêu quy tắc theo độ tuổi, không nêu lộ trình chuyển tiếp. Đây là quyết định kỹ thuật hệ trọng nhất của toàn bộ chương trình, và nó đang để trống.

Thứ tự triển khai cũng bị đảo. Mở rộng đội hình và giải đấu được đặt trước mọi bộ lọc về giấy phép câu lạc bộ, sân bãi, học viện và cân đối tài chính. Đi từ 14 lên 16 hay 18 đội nghĩa là cần thêm 2 đến 4 câu lạc bộ đáp ứng tiêu chí cấp phép gắn với AFC. Đó là ràng buộc nguồn cung, không phải một quyết định hành chính.

Phía doanh thu, hai chân yếu nhất là nội dung số và dịch vụ bóng đá. Ở Việt Nam, hai mảng này bị chặn bởi việc bản quyền chia đôi giữa VFF cho đội tuyển và VPF cho V.League, cộng với nạn phát lậu và văn hóa xem miễn phí rất mạnh. Chương trình gọi tên các nguồn thu này nhưng không gắn cơ chế nào.

Xã hội hóa 100% và đưa ngân sách nhà nước về không là thiết kế thuận chu kỳ. Nó gỡ bỏ tấm đệm nghịch chu kỳ đúng lúc giá trị thương mại của bóng đá Việt Nam nhạy nhất với kết quả đội tuyển — Asian Cup, vòng loại World Cup, ASEAN Championship. Một chiến dịch vòng loại thất bại có thể đẩy chu kỳ gia hạn tài trợ lùi cả một vòng.

Khoản 80 tỷ đồng bị chuyển đi là một cái bánh cóc. Khi nhà nước đã phân bổ dòng tiền đó cho các môn hướng Olympic và ASIAD, việc đòi lại sau một năm hụt thu gần như không thể về mặt chính trị.

Phần sáng nhất nằm ở kiến trúc minh bạch. Kiểm toán bởi một trong bốn công ty lớn, cộng với giám sát của các tổ chức thành viên, là cam kết cao hơn mặt bằng khu vực. Phần lớn liên đoàn Đông Nam Á công bố ít hơn thế rất nhiều.

Nhìn từ bên ngoài, đây là câu chuyện tiền. Nhìn từ trong, đây là câu chuyện phiếu.

Mở rộng hạng Nhất từ 14 lên 18 đến 20 đội là một món quà bầu cử gọn gàng cho khối câu lạc bộ hạng Nhất: vừa có giải lớn hơn, vừa có 2 tỷ đồng mỗi mùa. Khoản 2 đến 3 tỷ đồng cho mỗi liên đoàn địa phương còn gọn hơn, vì liên đoàn tỉnh, thành là khối phiếu lớn và kỷ luật trong đại hội.

Khoảng cách giữa 600 và 1.000 tỷ đồng là 67%. Với một kế hoạch được mô tả là sẽ cụ thể hóa bằng kế hoạch tài chính, độ vênh đó quá rộng để đọc như một bản dựng từ dưới lên. Nó giống một mức tiền được thương lượng để dễ nhớ trong mùa bầu cử hơn.

Còn một điểm mù nữa về phía nguồn tiền. Doanh nghiệp lớn ở Việt Nam thích tài trợ có tên dự án — đặt tên sân, áo đội tuyển, tên giải — hơn là tiền mặt không ràng buộc đưa vào quỹ của một liên đoàn. Nghĩa là doanh thu hiện thực có thể chảy vào các quỹ bị giới hạn mục đích, không dùng được cho chính chương trình trợ cấp. Một kế hoạch chi 250 tỷ đồng mà tiền về lại nằm trong quỹ có tên thì sẽ hụt ở giữa.

Và chương trình im lặng về ba thứ quyết định tất cả: nợ hiện có của VFF, quỹ dự trữ, và tỷ lệ chia doanh thu với VPF. Không có ba con số đó, mục tiêu 600 tỷ đồng là một mục tiêu không thể kiểm chứng. Trong 35 điểm thông tin của chương trình, khoảng 10 điểm là chỉ tiêu tài chính, và không điểm nào cung cấp mức nền hiện tại để đo việc thực hiện.

Cũng chưa có điểm nào chứng minh chuỗi nhân quả "nhiều trận hơn thì cầu thủ tốt hơn" đúng với Việt Nam. Không có mức nền về lượng khán giả, về cân bằng cạnh tranh, về số phút của cầu thủ trẻ. Một niềm tin không có số đo thì vẫn là niềm tin.

Tôi không chia phe, tôi chỉ ghi lại cách bia rơi và lời chửi thề của một thế hệ. Nhưng lần này, thứ tôi ghi lại là một cái thùng rác có cục băng quấn cổ chân bên trong, và một tờ giấy có chữ 1.000 tỷ.

Tín hiệu nội bộ cần theo dõi không nằm ở hội nghị. Nó nằm ở bản dự thảo điều lệ giải mùa 2026–2027. Nếu trong đó xuất hiện một điều khoản về số phút tối thiểu cho cầu thủ dưới 23 tuổi, hoặc một cơ chế hạn ngạch ngoại binh theo độ tuổi, thì chương trình có xương. Nếu không, mức 1.000 tỷ đồng chỉ là một tấm biển đẹp treo ở hành lang.

Có những buổi tối tôi chọn ở lại sân thay vì về nhà, và đổi lại một câu chuyện chưa ai kể. Đêm nay không ai ghi bàn. Chỉ có một điều để người ta tự trả lời trước mùa đại hội: nếu một phần tư đến một phần ba số tiền biến mất trước khi tới sân cỏ, phần còn lại sẽ tới được đâu trước?