Asiad 20: Bóng đá nữ và U23 Việt Nam ra sân khi bản quyền truyền hình vẫn bỏ ngỏ

14 giờ chiều ngày 14 tháng 9, trên một sân cỏ ở Nhật Bản, đội tuyển nữ Việt Nam bước vào trận mở màn Asiad 20 gặp Đài Bắc Trung Hoa tại bảng E. Đến 17 giờ ngày 15 tháng 9, U23 Việt Nam gặp Kuwait tại bảng C. Tính đến sáng ngày 14 tháng 9, chưa một đài truyền hình nào của Việt Nam công bố nắm bản quyền phát sóng đại hội. Không có lịch phát sóng, không có tên kênh, không có nền tảng trực tuyến nào được nêu.

Tôi ngồi ở Nha Trang, mở lịch thi đấu ra trước, rồi mở danh sách các kênh ra sau. Khoảng trống nằm giữa hai tờ giấy ấy chính là toàn bộ câu chuyện của tuần này.

Trong ba mươi năm làm nghề, tôi đã quen với việc phải chứng minh mình có quyền ngồi vào chỗ. Nhưng có một thứ còn cơ bản hơn cả quyền ngồi: quyền được nhìn thấy. Sân cỏ không giới tính, nhưng ánh mắt dành cho phụ nữ trên sân cỏ thì có. Lần này, trước cả ánh mắt, là câu hỏi thô hơn nhiều: có ai nhìn thấy trận đấu hay không.

Bối cảnh: một đại hội bắt đầu trước khi người ta kịp tìm kênh

Asiad 20 diễn ra tại Aichi – Nagoya, Nhật Bản, lễ khai mạc dự kiến ngày 19 tháng 9. Bóng đá là môn thi đấu sớm hơn lễ khai mạc, theo thông lệ đã thành nếp ở các kỳ đại hội đa môn: ban tổ chức phải xếp vòng bảng trước để kịp tiến độ, nên những trận đầu tiên diễn ra khi ngọn đuốc còn chưa được thắp. Quy mô được nêu gồm 45 quốc gia và vùng lãnh thổ, hơn 11.000 vận động viên, 469 nội dung thuộc 43 môn thi.

Trong bức tranh khổng lồ ấy, hai đội bóng của Việt Nam lại là những đại diện ra sân sớm nhất, và cũng là những người chịu rủi ro truyền thông lớn nhất. Đội tuyển nữ đá ở bảng E. U23 đá ở bảng C. Cả hai đều mở màn trước khi bất kỳ thông báo bản quyền nào được đưa ra.

Điều đáng nói là bối cảnh thành tích. Tại kỳ Asiad trước, bóng đá Việt Nam lần đầu được xếp ở nhóm hạt giống cao nhất. Cách nói dân dã trong nước gọi đó là mâm trên. Nhưng chính bài báo mà tôi đang phân tích lại tự đính kèm một lưu ý trái chiều: dù được xếp hạt giống, đội không được đánh giá cao. Hai câu ấy đứng cạnh nhau tạo ra một căng thẳng nội tại, và căng thẳng ấy sẽ quay lại ở phần sau.

Phần lõi: giải phẫu một thương vụ bản quyền bị bỏ ngỏ

Đây không phải câu chuyện chiến thuật. Trong toàn bộ nguồn mà tôi có, không tồn tại một dòng nào về sơ đồ, về cách gây áp lực, về tỷ lệ kiểm soát bóng, về xG. Không có thông tin về đội hình, về phong độ, về lịch sử đối đầu chi tiết. Vì thế, mọi suy luận mang tính chiến thuật ở đây đều sẽ là bịa đặt, và tôi từ chối bịa đặt. Thứ duy nhất có thể phân tích nghiêm túc là cấu trúc của thương vụ bản quyền.

Dữ kiện nằm ở đây: một đơn vị của Việt Nam được cho là đã ở rất gần việc mua bản quyền, vào khoảng hơn một tuần trước. Kể từ đó, không có động tĩnh nào được công bố. Lý do cho sự im lặng ấy không được nêu. Tính đến sáng 14 tháng 9, chưa có nhà đài nào lên tiếng.

Đặt cạnh đó là một dữ kiện đối chiếu gây khó chịu: năm quốc gia trong khu vực Đông Nam Á đã có bản quyền, gồm Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia và Philippines. Việt Nam không nằm trong danh sách ấy.

Với tư cách một người làm nghề đã theo dõi thị trường quyền truyền hình thể thao qua nhiều chu kỳ đại hội, tôi thấy ở đây một mẫu hình quen thuộc: thương vụ chốt sát giờ khai cuộc. Mẫu hình này có hai mặt. Mặt thứ nhất, người mua có thể mặc cả được giá, vì người bán đứng trước áp lực thời gian. Mặt thứ hai, và thường bị bỏ qua, là người mua tự bó hẹp cửa sổ bán quảng cáo của chính mình. Một gói tài trợ, một hợp đồng quảng cáo, một chiến dịch truyền thông đều cần thời gian để chạy. Khi bản quyền được chốt trước giờ bóng lăn vài ngày, doanh thu ấy gần như không kịp hình thành.

Nói cách khác, cái giá của sự chần chừ không chỉ nằm ở số tiền mua. Nó nằm ở phần doanh thu bị mất mà không ai nhìn thấy trên bảng cân đối, và ở phần khán giả bị mất mà chỉ người hâm mộ cảm nhận được.

Không có con số nào cho gói bản quyền Asiad 20 được công bố. Vì thế tôi không thể nói thương vụ này đắt hay rẻ. Tôi chỉ có thể nói về cấu trúc: quyền phát sóng một đại hội đa môn thuộc về chủ sở hữu quyền của sự kiện, và thường được bán theo lãnh thổ. Lãnh thổ Việt Nam là đơn vị giao dịch. Bóng đá, với hai đội tuyển quốc gia tham dự, gần như chắc chắn là phần giá trị nhất trong gói ấy đối với người mua trong nước. Nếu thương vụ bị kẹt, xác suất cao là nó kẹt đúng ở phần bóng đá.

Có một thứ nữa bị bỏ qua trong các bản tin: yếu tố bóng đá nữ. Đội tuyển nữ ra sân trước đội U23 một ngày. Trong kinh tế truyền thông, thứ tự này vô tình lặp lại một quy luật cũ: bóng đá nữ thường được xếp ở rìa của gói sản phẩm, được xem là phần kèm theo chứ không phải phần chính. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, ở Việt Nam, đội tuyển nữ lại là đội có thành tích ổn định và gần gũi với khán giả hơn nhiều so với đội trẻ. Trong bài toán bản quyền, ban tổ chức tính giá theo bóng đá nam. Nhưng trong bài toán tình cảm, người xem lại nhớ bóng đá nữ trước.

Góc phản trực giác: mâm trên là một thiết bị kỳ vọng, không phải một bản xếp hạng

Có một chi tiết trong nguồn mà tôi muốn dừng lại lâu hơn phần còn lại. Đó là cách bài báo vừa nâng đội lên vị trí hạt giống cao nhất, vừa tự hạ đội xuống bằng một câu lưu ý rằng đội không được đánh giá cao.

Đây không phải mâu thuẫn vô tình. Đó là cấu trúc của mọi câu chuyện thể thao trước giải. Hạt giống là một khái niệm hành chính. Nó quyết định bảng đấu, quyết định nhánh đấu, quyết định việc một đội né được đối thủ mạnh ở vòng đầu. Nó không phải là bản xếp hạng sức mạnh thật. Một đội có thể được xếp hạt giống số một theo lịch sử thành tích, trong khi trình độ hiện tại ở dưới mức ấy. Truyền thông gọi đó là mâm trên vì nó nghe đẹp, và vì cả đội lẫn khán giả đều cần một cái neo kỳ vọng để bám vào.

Tôi hiểu tại sao người ta cần cái neo ấy. Nhưng một cái neo sai sẽ kéo con thuyền đi sai hướng. Khi kỳ vọng được đẩy lên bằng ngôn ngữ hành chính, và kết quả không đến, thì bên chịu trận cuối cùng luôn là cầu thủ. Không phải ban tổ chức. Không phải nhà đài. Không phải người viết tin.

Và đây là chỗ quan điểm của tôi hình thành, không phải qua một câu tuyên bố, mà qua chính cấu trúc của câu chuyện: sự bất công lớn nhất trong thị trường thể thao không phải là một kẻ xấu duy nhất nào đó đứng ra chặn đường. Nó là một chuỗi những bàn tay vô thức cùng vận hành một hệ thống. Nhà đài chần chừ vì bài toán tài chính. Ban tổ chức tính giá theo bóng đá nam. Truyền thông đẩy kỳ vọng cho bài đọc dễ dàng. Cổ động viên phẫn nộ vì không được xem. Không ai trong chuỗi ấy là kẻ phản diện. Nhưng kết quả cuối cùng vẫn là một đội bóng nữ ra sân trong im lặng.

Không có khán giả, sân nhà chỉ là một địa chỉ trên bản đồ. Câu này tôi dùng nhiều năm để nói về kinh tế của những trận đấu sân nhà có khán đài thưa. Nhưng nó còn đúng ở một tầng sâu hơn. Một trận đấu không được phát sóng không hẳn là một trận đấu không có khán giả. Nó là một trận đấu có khán giả nhưng khán giả bị chặn ở cửa. Sân vận động vật lý có sức chứa hữu hạn. Sân vận động truyền hình thì không. Chặn nó lại là một hành động tốn kém hơn nhiều người tưởng.

Rủi ro nằm ở đâu, và rủi ro đó thuộc về ai

Tôi từng dành một thời gian dài để đo lợi thế sân nhà bằng số liệu, sau khi các giải đấu tạm dừng vì dịch bệnh. Kết quả khi ấy cho tôi một bài học vẫn còn nguyên giá trị: khi vắng khán giả, lợi thế sân nhà giảm mạnh. Tôi rút ra rằng tiếng ồn của khán đài là một thành phần thực sự của kết quả thi đấu, chứ không phải một thứ trang trí.

Bóng đá nữ Việt Nam đang ở trong một nghịch cảnh có cấu trúc tương tự. Đội có thành tích, có câu chuyện, có người hâm mộ. Nhưng đội thiếu hạ tầng để kết nối thứ thành tích ấy với chính những người đang chờ xem. Khoảng trống truyền hình không làm đội yếu đi trong một trận cụ thể. Nó làm đội nhỏ đi trong một chu kỳ dài. Nhỏ đi về độ phủ tài trợ, về giá trị hình ảnh của từng cầu thủ, về khả năng giữ chân những em nhỏ đang cân nhắc giữa bóng đá và một con đường an toàn hơn.

Và đây là điểm mấu chốt về mặt cấu trúc: rủi ro của một đại hội không được phát sóng không được phân bổ đều. Nó dồn xuống phần yếu nhất của chuỗi. Nhà đài có thể hòa vốn nhờ các môn khác, hoặc nhờ một thương vụ khác. Còn cầu thủ nữ thì không có lựa chọn thay thế nào. Họ ra sân dù có ai xem hay không.

Nếu tôi phải chọn một con số duy nhất để nói về tuần này, thì đó không phải là giá gói bản quyền, mà là số ngày chênh lệch giữa ngày khai mạc môn bóng đá và ngày lễ khai mạc đại hội. Khoảng cách ấy là khoảng thời gian mà toàn bộ hệ thống truyền thông trong nước đáng lẽ phải dùng để chuẩn bị, nhưng lại để trôi qua trong im lặng.

Takeaway: điều gì đang thay đổi, và điều gì phải thay đổi

Tôi không tin vào những kết luận bi quan tuyệt đối. Nhìn vào lịch sử các chu kỳ bản quyền, những thương vụ chốt sát giờ vẫn thường xảy ra, và khả năng một thỏa thuận phút chót được công bố là có thật. Nếu điều đó xảy ra, câu chuyện tuần này sẽ đổi chiều chỉ trong vài giờ, từ màn hình đen sang đã có kênh.

Nhưng tôi muốn hướng sự chú ý vào một thứ bền vững hơn một thông báo. Đó là câu hỏi về cấu trúc: tại sao Việt Nam, một thị trường có độ phủ bóng đá dày đặc như vậy, lại thường xuyên rơi vào thế chờ đợi ở phút cuối? Câu trả lời không nằm ở một cá nhân. Nó nằm ở mô hình mua bản quyền theo từng kỳ, theo từng đại hội, thiếu tính liên tục và thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro giữa các nhà đài.

Bình đẳng không phải để san bằng đam mê, mà để ai cũng có quyền cháy hết mình với nó. Tôi viết câu ấy khi nói về thể thao nữ, và nó vẫn đúng ở đây. Người hâm mộ bóng đá nữ Việt Nam không đòi được đối xử như bóng đá nam. Họ chỉ đòi một điều nhỏ hơn: được xem trận đấu của mình, ở một kênh nào đó, không phải qua một đường link nước ngoài, không phải qua một phần mềm trả phí mà không ai thông báo. Quyền ấy không cần bình đẳng. Nó chỉ cần tồn tại.

Nguồn dữ kiện: Nguồn gốc các thông tin về lịch thi đấu, bảng đấu, tình trạng bản quyền và so sánh khu vực: Tuổi Trẻ. Các dữ kiện liên quan đến quy mô đại hội (45 quốc gia và vùng lãnh thổ, hơn 11.000 vận động viên, 469 nội dung, 43 môn) được nêu trong cùng nguồn. Đối chiếu với cơ sở dữ liệu VuaBong.vn. Một số điểm trong nguồn không kèm nguồn phụ, cần tiếp tục xác minh trước khi sử dụng cho mục đích khác.