World Athletics Ultimate Championship: Khi liên đoàn tự biến mình thành nhà tổ chức

Tháng Chín, Budapest. Đường chạy được phủ một lớp nền đen bóng loáng, thảm đỏ trải dọc lối vào sân vận động. Noah Lyles, sau một mùa giải dài, đứng trên bục với vai trò người dẫn chương trình. Armand Duplantis cầm micro hát trước khi bước vào đường chạy lấy đà. Ba ngày thi đấu, không một tấm huy chương nào được trao, chỉ một chiếc cúp duy nhất và 10 triệu đô-la tiền thưởng. Tôi ngồi trước màn hình, ghi lại từng chi tiết, và nhớ câu mình từng viết: kỷ lục chỉ là cái cớ để ta nhớ về một con người, chứ không phải một con số. Nhưng lần này có gì đó khác. Sân khấu được dựng lên trước khi cuộc thi bắt đầu.

World Athletics Ultimate Championship là giải mới, tổ chức hai năm một lần, do chính World Athletics đứng ra bảo trợ tài chính và vận hành. Lý do được nêu thẳng: mùa giải năm nay là mùa đầu tiên kể từ sau đại dịch không kết thúc bằng Olympic hay giải vô địch thế giới. Một khoảng trống trên lịch thi đấu. Giải diễn ra ở Budapest trong ba ngày giữa tháng Chín, phát trực tiếp trên BBC tại Anh, với mức thưởng được quảng bá là kỷ lục trong lịch sử điền kinh. Mỗi nội dung chỉ có một nhóm nhỏ vận động viên được mời, không có chuẩn thành tích, không có cơ chế xếp hạng thế giới nào được công bố.

Điều đáng chú ý nằm ở cấu trúc, không nằm ở đường chạy. Khi một liên đoàn vừa ban hành luật, vừa tổ chức giải, vừa trả tiền thưởng, vừa bán bản quyền truyền hình, thì vai trò của nó đã dịch chuyển. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các kỳ điền kinh của tôi hơn mười năm qua, chưa lần nào tôi thấy một cơ quan quản lý tự đứng ra làm nhà sản xuất sự kiện ở quy mô này.

Cần đọc con số 10 triệu đô-la cho đúng. Đó là tổng quỹ thưởng của một sự kiện ba ngày, với số nội dung hạn chế và số vận động viên mỗi nội dung chỉ khoảng tám đến mười hai người. Chia nhỏ ra, mức chi cho từng suất tham dự cao hơn hẳn bất kỳ giải nào khác trong hệ thống World Athletics. Đây không phải khoản tiền dàn trải cho cả làng điền kinh. Đây là khoản tiền tập trung cho một nhóm nhỏ ngôi sao, để mua sự chú ý.

Việc một giải không trao huy chương mà chỉ trao cúp thay đổi cấu trúc động lực thi đấu. Huy chương mang giá trị biểu tượng: nó đi vào tiểu sử, vào chế độ thưởng của liên đoàn quốc gia, vào hồ sơ lịch sử. Cúp và tiền mặt mang giá trị thương mại. Khi giá trị biểu tượng bị thay bằng giá trị thương mại, mức chấp nhận rủi ro của vận động viên thay đổi theo: họ sẵn sàng nâng mức xà cao hơn sớm hơn và đẩy tốc độ trong một lượt chạy đường thẳng, vì phần thưởng đến từ khoảnh khắc được ghi hình chứ không đến từ thứ hạng bền vững.

Việc chọn một vận động viên chạy nước rút đang thi đấu làm người dẫn chương trình, và chọn một vận động viên nhảy sào hát trước giờ vào đường chạy, nói lên mô hình nội bộ của ban tổ chức. Phía trước sân khấu là một gương mặt cá tính cho truyền hình. Phía sau là một nội dung kỹ thuật có khả năng tạo kỷ lục được công nhận. Nhảy sào thưởng cho sự tinh chỉnh kỹ thuật hơn là đỉnh phong độ theo mùa, nên nó chịu được một cuộc thi vào cuối tháng Chín. Chạy nước rút thì không. Với một vận động viên chạy 100 mét ở tuổi hai mươi chín, sau một mùa giải vô địch trọn vẹn, việc thêm một khối thi đấu muộn là bài toán đánh đổi giữa doanh thu và phong độ còn sót lại.

Điều đáng nói là lịch thi đấu có thể được xếp theo khung phát sóng. Một đường chạy nền đen, một thảm đỏ, một dàn dựng ánh sáng: đó là ngôn ngữ của Công thức 1 và các giải quần vợt lớn, không phải ngôn ngữ của một buổi chiều điền kinh truyền thống. Với người làm nghề bình luận như tôi, điều này đặt ra một câu hỏi kỹ thuật: khi cuộc thi được thiết kế để lên sóng đúng giờ vàng, khả năng hồi phục giữa các lượt thi của vận động viên có còn là ưu tiên số một?

Cần nhìn vào Grand Slam Track để thấy bối cảnh thật. Một dự án do tư nhân đầu tư, cũng hướng tới việc gom ngôi sao lại thành sản phẩm truyền hình hấp dẫn, đã dừng lại vì vấn đề tài chính. Ultimate Championship bước vào đúng khoảng trống đó, nhưng với một khác biệt lớn: nếu lỗ, khoản lỗ nằm trên bảng cân đối của World Athletics, tức là nằm trên quỹ phát triển và quỹ cơ sở của môn điền kinh. Mô hình rủi ro bị đảo ngược.

Khung hai năm một lần là ẩn số lớn nhất và cũng là điểm thiếu thông tin rõ nhất. Một chu kỳ hai năm phải khớp với lịch Olympic bốn năm và giải vô địch thế giới hai năm vào các năm lẻ. Nếu kỳ tiếp theo rơi vào năm Olympic, đội ngũ vận động viên sẽ vỡ. Nếu rơi vào năm lẻ, khoảng cách giữa các kỳ sẽ giãn ra và mạch thương hiệu bị đứt. Cả hai nhánh đều có rủi ro, và nguồn tin không nói kỳ sau là năm nào.

Đây chính là chỗ cần nói rõ một quan điểm mà tôi giữ từ lâu: biến số liệu tài chính thành câu chuyện hấp dẫn là việc dễ, nhưng đọc đúng bản chất của một sự kiện thì khó hơn nhiều. Một giải không có chuẩn thành tích, không có cơ chế xếp hạng được công bố, không có cơ cấu thưởng theo từng hạng, thì không thể đánh giá được chất lượng đội hình, tính công bằng hay khả năng tồn tại về tài chính. Đó là bốn khoảng trống thông tin vật chất, và tôi không muốn lấp chúng bằng suy đoán.

Chỗ phản trực giác nằm ở đây. Người ta thường đọc một giải mới có tiền thưởng kỷ lục như một tín hiệu đi lên của môn thể thao. Thực tế ngược lại: sự ra đời của giải này đến từ một khoảng trống trên lịch, không đến từ một nhu cầu thị trường đã được chứng minh. Một sự kiện lấp khoảng trống phải tự tạo ra nhu cầu của chính nó, trong khi một sự kiện được nhu cầu kéo tới thì thừa hưởng sẵn thứ nhu cầu ấy. Mức độ khó của hai trường hợp hoàn toàn khác nhau, và bản thông cáo trình bày cả hai như một.

Quan điểm chuyên môn của tôi về thị trường thể thao cũng cần được đặt vào đây. Nhà tài trợ toàn cầu ngày càng quan tâm tới chỉ số phủ sóng hơn là mối liên kết với cộng đồng địa phương. Một giải gom ngôi sao quốc tế về một thành phố trong ba ngày là hình mẫu của xu hướng đó: hiệu quả truyền thông cao, chi phí cộng đồng thấp, gắn bó địa phương gần như bằng không. Điều này không sai về mặt thương mại. Nhưng nó khác về bản chất so với một mùa giải sân nhà có khán giả quen mặt nhau.

Có một điểm nữa mà tôi cho rằng các nhà tổ chức chưa tính hết. Quyền quyết định mời ai nằm hoàn toàn trong tay liên đoàn. Khi không có chuẩn thành tích, vận động viên không thể đủ điều kiện, họ chỉ có thể được mời. Cán cân quyền lực dồn hết về một phía, và tiền lệ cho tranh cãi về danh sách được mở ra ngay từ kỳ đầu tiên. Điều này không phá vỡ luật nào cả, nhưng nó làm một câu hỏi cũ trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Và còn một chi tiết kỹ thuật ít được để ý. Nếu một kỷ lục thế giới được nhắm tới ở Budapest vào giữa tháng Chín, thì cuộc thi đó bắt buộc phải đáp ứng điều kiện công nhận: đo gió, thiết bị chuẩn, kiểm tra dụng cụ. Không có những thứ đó, kỷ lục chỉ còn là một lần nhảy đẹp không được ghi vào sách. Một sự kiện được dựng theo hướng truyền hình trước hết cần chứng minh rằng nó vẫn đủ tiêu chuẩn kỹ thuật để bước vào lịch sử chính thức. Đó là điểm mà bản quảng bá chưa chạm tới.

Ba ngày ở Budapest có thể trôi qua và bị quên đi nhanh chóng, hoặc có thể trở thành mốc mà người ta nhìn lại để hiểu điền kinh đã đổi hình dạng từ khi nào. Tôi từng nghĩ mình đến để bình luận trận đấu, hóa ra tôi đến để lắng nghe những con người, và lần này, điều đáng lắng nghe nhất không nằm ở đường chạy, mà ở văn phòng của những người ký quyết định. Nếu kỳ tiếp theo rơi đúng vào năm Olympic, hoặc nếu khán đài vắng dần sau vài mùa, thì câu trả lời sẽ đến rất nhanh. Có thứ bền hơn danh hiệu: cách người khác nhớ về cách bạn chơi. Một liên đoàn cũng vậy. Nó sẽ được nhớ bằng cách nó tổ chức, chứ không bằng số tiền nó tuyên bố.