World Athletics giữ lệnh cấm Nga, Coe thừa nhận cần giải pháp: thế cờ CAS sắp quyết định

Ngày cuối của giải vô địch Ultimate Championship đầu tiên của World Athletics, Budapest, 13/9/2026 – căn phòng họp báo không đầy những câu hỏi về kỷ lục. Câu hỏi duy nhất nhức nhối là một cái tên: Nga. Sebastian Coe, chủ tịch World Athletics, lặp lại lập trường đã đóng băng suốt ba năm: "Vị thế của chúng tôi sẽ không thay đổi." Nhưng ngay sau đó, ông thừa nhận một điều ít người để ý: "Mục tiêu tổng thể của chúng tôi là có đầy đủ các vận động viên thi đấu." Tôi đã làm nghề này gần 50 năm, nghe không biết bao nhiêu tuyên bố chính trị được bọc trong ngôn ngữ thể thao. Người ta thấy một trận đấu; tôi thấy những số phận đang chuyền bóng. Lệnh cấm này không sinh ra từ hôm nay. Từ năm 2026, World Athletics cấm toàn bộ vận động viên Nga và Belarus tham dự mọi giải đấu của mình – một lệnh cấm toàn diện, không có ngoại lệ, không có cơ chế trung lập. Điều đó đặt World Athletics vào nhóm cứng rắn nhất trong các liên đoàn quốc tế. Hãy nhìn sang trượt băng nghệ thuật: Liên đoàn trượt băng quốc tế (ISU) chọn con đường vừa phải hơn, cho phép vận động viên Nga thi đấu với tư cách trung lập, nhưng vẫn thu hồi tư cách này nếu họ vi phạm. Vụ Kamila Valieva và các đồng đội bị thu hồi tư cách trung lập hồi tháng 8 vừa qua là một minh chứng. Do đó, câu chuyện của World Athletics không chỉ là câu chuyện cấm hay không cấm; nó còn là cuộc tranh luận về việc một lệnh cấm toàn diện có còn phù hợp khi phần còn lại của thế giới thể thao đang linh hoạt hơn. Liên đoàn điền kinh Nga đã đệ đơn kiện lên Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS) từ tháng 7, rồi tiếp tục nộp một kháng cáo mới hồi tháng 8. Phiên xét xử dự kiến diễn ra "trong những tháng tới". Trong khi đó, Bộ trưởng Thể thao Nga Mikhail Degtyarev tuyên bố với hãng thông tấn TASS rằng tất cả vận động viên trượt băng bị ảnh hưởng sẽ kháng cáo lên CAS. Câu nói quan trọng nhất của Coe trong cuộc họp báo không phải là "không thay đổi". Đó là khi ông nói: "Đây không phải chính trị hay hộ chiếu. Đó là sự toàn vẹn của cuộc thi." Nếu tách khỏi lịch sử doping của Nga, câu nói đó nghe như ngụy biện. Nhưng nó đúng về mặt pháp lý: Liên đoàn điền kinh Nga (RusAF) đã bị treo quyền từ năm 2026 vì chương trình doping do nhà nước bảo trợ. Lệnh cấm năm 2026 được xây trên một nền móng có sẵn. Tôi vẫn nhớ những vận động viên nữ chạy cự ly trung bình mà tôi từng phỏng vấn – họ mất nhiều năm để giành lại một suất thi đấu sạch. Khi Coe nói "toàn vẹn", ông ấy biết rằng hai lớp lý do – doping và địa chính trị – đang chồng lên nhau và củng cố cho nhau. Điều đó khiến lập trường của World Athletics khó bị lung lay hơn trong vụ kiện CAS. Ngay sau đó, Coe nói: "Từ năm 18 tuổi, tôi tin rằng mọi vị trí tôi nắm giữ... đều hướng đến sự toàn vẹn." Đây là một chiêu bài uy tín: ông biết rằng những lời buộc tội "chính trị" sẽ không thể dễ dàng chạm vào một người từng là vận động viên đẳng cấp thế giới và hai lần vô địch Olympic. Ông cũng từ chối tiết lộ chiến lược pháp lý: "Tôi không nghĩ đội ngũ pháp lý của chúng tôi sẽ cảm ơn nếu tôi vạch trần cách tiếp cận." Đó là ngôn ngữ của một luật sư, không phải của một chính trị gia. Coe đang xử lý vụ này như một vụ kiện, không phải một chiến dịch truyền thông. Sự khác biệt giữa World Athletics và các liên đoàn khác càng lớn thì nguy cơ cô lập càng cao. ISU đã "dần dần tái đưa vận động viên trở lại" – chính cụm từ đó được nhắc đến trong báo cáo. Trượt băng nghệ thuật chưa hoàn toàn mở cửa, nhưng họ có một cơ chế, còn World Athletics thì không. Điều này tạo ra một nghịch lý: một cơ chế trung lập có thể bị lạm dụng, nhưng sự vắng mặt của cơ chế đó cũng là một dạng lạm dụng quyền lực. Vụ Valieva cho thấy tư cách trung lập không tự động xóa bỏ nghi vấn, nhưng nó ít nhất cho phép vận động viên được giám sát. Khi một vận động viên Nga không được thi đấu ở đâu cả, họ cũng không phải chịu bất kỳ hệ thống kiểm tra nào. Câu hỏi đặt ra là: lệnh cấm toàn diện đang bảo vệ sự toàn vẹn của thể thao, hay đang tạo ra một vùng tối không thể kiểm soát? Tôi không khỏi nghĩ đến những vận động viên nữ Nga. Họ là những người hứng chịu hậu quả nặng nề nhất khi một hệ thống doping do chính phủ vận hành sụp đổ. Họ mất đi những năm tháng đẹp nhất của sự nghiệp vì những quyết định mà họ không tham gia. Một lệnh cấm toàn diện có thể là câu trả lời cho các nhà quản lý, nhưng với một cô gái 22 tuổi đã tập luyện 15 năm, nó đồng nghĩa với việc cô ấy không bao giờ được chạy trên đấu trường lớn nhất. Tôi đã khóc khi Huỳnh Như kể về tuổi thơ bán vé số. Tôi không khóc cho vận động viên Nga hôm nay, vì tôi không biết họ. Nhưng tôi biết cảm giác bị đứng ngoài cuộc chơi vì những lý do không thuộc về mình. Trong toàn bộ cuộc họp báo kéo dài chưa đầy một giờ, không một cái tên vận động viên Nga nào được nói ra. Không có hình ảnh một con người cụ thể đang bị từ chối; chỉ có một khối thể chế tên gọi "Nga" đang bị xử lý. Tôi nhận ra rằng cuộc chiến này không còn nói về những con người bằng xương bằng thịt nữa – những chân chạy, những vận động viên nhảy cao đã dành cả đời để đạt đỉnh. Họ đã biến mất khỏi câu chuyện, thay vào đó là tuyên bố, kháng cáo và phán quyết. Trong bóng đá nữ, tôi luôn bắt đầu từ thân phận của một con người – tiền điện, bát mì tôm, nụ cười sau khóa tập. Ở đây, tôi chỉ thấy những bản hợp đồng pháp lý. Có lẽ đó là lý do câu chuyện này lại nóng đến vậy: người ta không còn nhìn thấy con người, chỉ nhìn thấy biểu tượng. Giới quan sát thường quên rằng World Athletics đang cùng lúc làm hai việc trái ngược nhau. Thứ nhất, họ tổ chức Ultimate Championship – một giải đấu thương mại hoàn toàn mới, được thiết kế để trở thành "siêu giải" của làng điền kinh toàn cầu. Thứ hai, họ vẫn duy trì lệnh cấm khiến một quốc gia có nền điền kinh lớn không thể góp mặt. Một giải đấu toàn cầu mà thiếu vắng Nga là một giải đấu khuyết một mảnh ghép thị trường – cả về vận động viên lẫn khán giả truyền hình. Trong bóng đá nữ, tôi từng chứng kiến các nhà tài trợ lưỡng lự vì họ nghĩ rằng không ai xem. Họ đã sai. Nhưng với World Athletics, nỗi lo lại khác: liệu các nhà tài trợ toàn cầu có trả tiền để gắn logo lên một giải đấu thiếu vắng một phần năm dân số thế giới – hay nói đúng hơn, một cường quốc thể thao? Nếu CAS phán quyết chống lại World Athletics – ví dụ, coi lệnh cấm toàn diện là không tương xứng – tổ chức này sẽ buộc phải xây dựng cơ chế trung lập trong vài tháng. Nếu CAS giữ nguyên lệnh cấm, Coe có thể tuyên bố chiến thắng, nhưng thế bị cô lập vẫn ngày càng lớn. Đáng chú ý, Liên đoàn điền kinh Nga không chỉ muốn vận động viên của họ được thi đấu; họ còn muốn tham gia vào quá trình ra quyết định của World Athletics. Điều đó có nghĩa đây không chỉ là cuộc chiến về suất thi đấu, mà là cuộc chiến về tiếng nói thể chế. Nếu chỉ giải quyết vấn đề của các vận động viên mà không giải quyết yêu sách đại diện, vòng lặp pháp lý này sẽ không bao giờ kết thúc. Ở Việt Nam, chúng tôi từng đứng bên ngoài rất lâu. Các nữ cầu thủ bóng đá của chúng tôi phải tự bán vé số để mua giày, phải xin tài trợ từng đồng để có một chuyến tập huấn. Nhưng khi có cơ hội, họ đã tiến thẳng đến World Cup. Tôi nhìn lệnh cấm Nga qua lăng kính của một người từng chứng kiến sự loại trừ do định kiến và do cơ chế thiếu công bằng. Không thể đánh đồng hoàn cảnh của họ với một quốc gia bị cáo buộc doping và xung đột địa chính trị. Nhưng có một nguyên tắc phổ quát: bất kỳ sự loại trừ nào cũng phải đi kèm một lộ trình phục hồi rõ ràng, có thể kiểm chứng. Nếu không, sự loại trừ trở thành một hình thức trừng phạt vô thời hạn và tự nó đánh mất tính chính đáng. Khi phiên điều trần CAS diễn ra, tôi không kỳ vọng một phán quyết khiến tất cả hài lòng. Lịch sử cho thấy các vụ kiện thể thao đỉnh cao thường kéo dài và tạo ra những hệ quả không lường trước. Nhưng có một điều chắc chắn: lệnh cấm sẽ không phải là câu trả lời cuối cùng. Câu hỏi lớn nhất không phải là "Nga có trở lại hay không", mà là "trở lại với điều kiện gì, dưới sự giám sát nào, và ai kiểm toán sự công bằng của quy trình đó". Trong bóng đá nữ, tôi không tìm kiếm chiến thắng, tôi tìm kiếm sự giải phóng. Hôm nay, tôi vẫn tìm kiếm điều đó. Sân cỏ dạy tôi rằng: có những bài học không bao giờ bị từ chối.